وقف در شاهرود فقط قصه نیت خیر واقفان نیست؛ بخش دیگری از این قصه به زمینها و املاکی برمیگردد که باید سند داشته باشند، اجاره داده شوند، از تصرف خارج شوند یا در صورت امکان، با تغییر کاربری ارزش اقتصادی بیشتری پیدا کنند. در یکسال گذشته، اداره اوقاف و امور خیریه شاهرود بخش قابلتوجهی از فعالیت خود را روی همین املاک متمرکز کرده است؛ مسیری که به گفته رئیس این اداره، در مجموع حدود هزار میلیارد تومان ارزش افزوده برای موقوفات ایجاد کرده است.
حجتالاسلام محمدرضا بخشی، رئیس اداره اوقاف و امور خیریه شهرستان شاهرود، در نشست خبری هفته وقف، از ثبت ۱۱ وقف جدید به ارزش ۷۵ میلیارد تومان خبر داد. وقفهای جدید اما فقط تکرار نیتهای قدیمی نیستند. حمایت از دانشجویان نیازمند و درمان بیماران روانی مزمن، بخشی از نیتهایی است که در این وقفها ثبت شده است؛ نشانهای از اینکه نیازهای اجتماعی جدید، آرامآرام وارد ادبیات وقف هم شدهاند.
اما بخش اصلی کار اوقاف شاهرود در یکسال گذشته، نه در وقفهای جدید، بلکه در تعیین تکلیف داراییهایی بوده که از قبل وجود داشتهاند.
۷۵۰ قرارداد اجاره جدید در یکسال گذشته تنظیم شده و درآمد موقوفات، بنا بر اعلام اداره اوقاف، به ۲۵ میلیارد تومان رسیده است؛ دو برابر سال قبل.
در کنار قراردادهای اجاره، پروژههای مسکونی و تجاری نیز در املاک وقفی در حال اجراست. ارزش این پروژهها با مشارکت بخش خصوصی ۲۴۲ میلیارد تومان اعلام شده است.
این اعداد یک نکته ساده را نشان میدهند: برای موقوفه، داشتن ملک بهتنهایی کافی نیست. ملکی که قراردادش مشخص نباشد یا امکان بهرهبرداری مناسب از آن وجود نداشته باشد، هرچقدر هم ارزش داشته باشد، الزاماً درآمدی برای اجرای نیت واقف ایجاد نمیکند.
یکی از گرههای قدیمی موقوفات، سند و مالکیت است. بخشی از املاک وقفی سالها درگیر پروندههای حقوقی یا تصرفات بودهاند و تا زمانی که وضعیت آنها مشخص نشود، امکان بهرهبرداری کامل از ظرفیت اقتصادیشان وجود ندارد.
بخشی میگوید طی دو سال گذشته ۷۷۰ سند مالکیت برای موقوفات اخذ شده که ۳۷۰ سند آن در یکسال اخیر صادر شده است؛ رقمی که به گفته او با کل اسناد صادرشده در ۲۰ سال گذشته برابری میکند.
در پروندههای حقوقی نیز اوقاف شاهرود از بازگشت املاکی به ارزش ۳۸۵ میلیارد تومان به موقوفات خبر داده است. بخشی میگوید در این پروندهها تلاش شده با مذاکره و مصالحه، بخشی از اختلافات تعیین تکلیف شود.
اما بزرگترین رقم اعلامشده در این گزارش، درآمد نیست؛ ارزش افزوده است.
به گفته رئیس اداره اوقاف شاهرود، با الحاق ۴.۵ هکتار از اراضی روستایی به محدوده شهری و تغییر کاربری ۲ هکتار از املاک وقفی، حدود ۵۰۰ میلیارد تومان به ارزش این داراییها اضافه شده است.
با احتساب سایر اقدامات، مجموع ارزش افزوده ایجادشده برای موقوفات حدود یک هزار میلیارد تومان اعلام شده است.
تفاوت این رقم با درآمد اهمیت دارد. هزار میلیارد تومان به معنای یک میلیارد تومان درآمد نقدی یا مبلغی نیست که به حساب موقوفات واریز شده باشد؛ بخشی از این رقم، افزایش ارزش داراییهای وقفی در نتیجه تغییر کاربری، تعیین تکلیف و اقدامات ملکی است. اینکه این افزایش ارزش در ادامه چگونه به درآمد پایدار تبدیل شود، مرحله بعدی ماجراست.
شاهرود یکهزار و ۶۴۱ موقوفه و پنجهزار و ۷۳۵ رقبه دارد. از این تعداد، یکهزار و ۵۵۰ رقبه در اختیار متولیان اشخاص است و ۴۲۸ موقوفه نیز متولی شخصی دارند.
در کنار مدیریت این املاک، اوقاف شاهرود در بخش بقاع متبرکه نیز فعالیت دارد. شش بقعه متبرکه سطح سه شهرستان در سال گذشته میزبان حدود ۱۵ هزار نفرشب زائر بودهاند و پنج میلیارد تومان کمک مردمی نیز برای این بقاع اختصاص یافته است.
در بخش حمایتهای معیشتی نیز دو هزار بسته، هرکدام به ارزش یکمیلیون و ۵۰۰ هزار تومان، میان نیازمندان توزیع شده است.
آنچه از کارنامه یکسال گذشته اوقاف شاهرود به چشم میآید، تلاش برای بیرون آوردن موقوفات از وضعیت داراییهای کمتحرک است؛ سند گرفتن برای زمینها، تعیین تکلیف تصرفات، سامان دادن اجارهها و استفاده از ظرفیت تغییر کاربری.
با این حال، آزمون اصلی بعد از ایجاد این ارزش افزوده آغاز میشود: اینکه زمین و ملکی که امروز ارزش بیشتری پیدا کرده، فردا چقدر درآمد ایجاد میکند و این درآمد تا چه اندازه به همان نیتی میرسد که واقف سالها پیش برای آن مالش را وقف کرده است.