سیدمحمد ظمانی- کارشناس رسانه
لهجهها و گویشهای گوناگون زبان فارسی، نه تنها شاخ و برگهای زنده و پویای درخت کهنسال این زبان، بلکه گنجینههای ارزشمندی از فرهنگ، تاریخ، و هویت اقوام مختلف ایران زمین هستند، هر لهجه، با واژگان، آواها، و ساختارهای منحصر به فرد خود، داستانی ناگفته از زیستبوم، آداب و رسوم و اندیشههای مردمان آن دیار را در دل خود دارد. حفظ این تنوع زبانی، به معنای پاسداری از میراث غنی فرهنگی و هویت ملی ماست.
متأسفانه، در سالهای اخیر، شاهد رویکردی نگرانکننده در برخی رسانهها، بهویژه در صدا و سیما، بودهایم. در بسیاری از فیلمها و سریالها، شخصیتهایی که با لهجههای محلی (غیر از لهجه معیار تهرانی) صحبت میکنند، اغلب به شکلی کلیشهای و گاه تحقیرآمیز به تصویر کشیده میشوند. این شخصیتها معمولاً افرادی سادهلوح، کمسواد، عامی، یا حتی دارای مشکلات رفتاری و شخصیتی معرفی میشوند، در مقابل، شخصیتهایی که با لهجه معیار صحبت میکنند، غالباً نماینده قشر تحصیلکرده، بافرهنگ، متمدن و موفق جامعه هستند.
این تقابل ناعادلانه، پیامی پنهان اما مخرب را به مخاطب القا میکند: لهجه داشتن نشانه عقبماندگی یا نقص است و صحبت کردن بدون لهجه (یا با لهجه تهرانی) نشانه برتری فرهنگی و اجتماعی، سریالهایی مانند «پایتخت»، با وجود محبوبیت فراوان و تلاش برای نمایش بخشی از فرهنگ مازندران، گاه با اتکا بیش از حد به شوخیهای مبتنی بر لهجه و رفتارشناسی کلیشهای شخصیتها، ناخواسته به این نگاه دامن زدهاند.
تمرکز بر جنبههای کمیک یا اغراقشده لهجه و رفتار، میتواند مرز باریک میان طنز سالم و تمسخر فرهنگی را بشکند. در این سریال تناقضی آشکار وجود دارد چرا که دختران دوقلوی خانواده که ثمره خانواده هستند ودارای تحصیلات می باشند لهجه ندارند.
همچنین، در آثاری مانند فیلم «خجالت نکش»، هرچند ممکن است نیت اصلی، نمایش بخشی از زندگی روستایی یا تفاوتهای فرهنگی باشد، اما باز هم این خطر وجود دارد که سادگی یا ویژگیهای خاص گفتاری و رفتاری شخصیتهای دارای لهجه، به ابزاری برای ایجاد موقعیتهای کمیک یا نمایش تضاد با شخصیتهای “پیشرفتهتر” شهری بدل شود و کلیشههای منفی را تقویت کند.
در این سریال خوب و محبوب نیز می بینیم که دو تقش اصلی فیلم لهجه دارند اما فرزندان و اقوامشان از نظر لباس آرایش و لهجهه متفاوت هستند.
این نوع بازنمایی رسانهای، پیامدهای زیانباری مانند ایجاد حس شرمندگی کاهش اعتماد به نفس تسریع روند فراموشی لهجهها تقویت شکافهای اجتماعی دارد.
۱. راهکار چیست؟
*افتخار به لهجه مادری: باید به یاد داشته باشیم که هیچ لهجهای بر دیگری برتری ندارد و هر لهجه بخشی از هویت ماست و باید با افتخار از آن استفاده کنیم.
*مسئولیت رسانهها: صدا و سیما و سایر نهادهای فرهنگی وظیفه دارند تا با نگاهی دقیق، مسئولانه و محترمانه، تنوع زبانی و فرهنگی ایران را به تصویر بکشند و از بازتولید کلیشههای مخرب پرهیز کنند و انتخاب بازیگران با لهجههای مختلف برای نقشهای مثبت، کلیدی و متخصص، گامی مهم در این راستاست.
*آموزش و آگاهیبخشی: اهمیت حفظ گویشها و لهجهها باید در سطوح مختلف جامعه، از خانواده تا مدرسه و دانشگاه، تبیین شود.
زنده نگه داشتن لهجهها و گویشهای فارسی، تنها حفظ چند واژه و آوا نیست، بلکه حفظ ریشهها، خاطرهها و هویتهای گوناگونی است که با هم، ایران عزیز را میسازند، آری بیایید به این تنوع افتخار کنیم و برای پاسداری از آن کوشا باشیم.