شاهرود سالهاست با مسئله افت منابع آبی، کاهش سفرههای زیرزمینی و نگرانی نسبت به آینده آب شرب روبهرو است. مسئلهای که دیگر نه یک هشدار دوردست، بلکه بحرانی نزدیک و ملموس برای مردم، کشاورزان، فعالان اقتصادی و آینده توسعه این شهرستان به شمار میرود. در چنین شرایطی، مهمترین مطالبه افکار عمومی نهفقط مدیریت آب، بلکه عدالت در مدیریت آب است.
در سالهای اخیر، گزارشها و مشاهدات متعددی درباره تغییرات در اراضی بالادست شاهرود، بهویژه در مسیر رودخانههای فصلی و محدودههای منتهی به منابع آب حیاتی شهر مطرح شده است. توسعه برخی باغات جدید، تغییر کاربری اراضی، مداخلات احتمالی در مسیر طبیعی آب و افزایش مصرف در مناطقی که از حساسیت آبی برخوردارند، به دغدغهای جدی برای بسیاری از مردم و فعالان حوزه کشاورزی تبدیل شده است.
در این میان، یک اصل مهم نباید فراموش شود؛ کشاورز باید کشاورزی کند و صنعتگر باید صنعت تولید کند. متأسفانه در سالهای گذشته، گاه به نام مسئولیت اجتماعی، برخی مجموعههای صنعتی به حوزههایی وارد شدهاند که نه با مأموریت اصلی آنها همخوانی دارد و نه الزاماً با ظرفیتهای طبیعی منطقه سازگار است. توسعه کشت گیاهان و باغات در مناطق کمآب و حساس، آن هم بدون توجه کافی به توان اکولوژیک و وضعیت منابع آبی، میتواند ناخواسته به تشدید بحران آب و فشار مضاعف بر سفرههای زیرزمینی منجر شود.
پرسش اساسی اینجاست؛ آیا ظرفیت منابع آبی منطقه با این میزان توسعه همخوانی دارد؟ آیا ارزیابی دقیقی از تأثیر این تغییرات بر آب شرب، کشاورزی پاییندست و آینده سفرههای زیرزمینی انجام شده است؟ و مهمتر از همه، آیا نظارتها برای همه یکسان اجرا میشود؟
امروز بسیاری از کشاورزان سنتی و بهرهبرداران دارای مجوز، با محدودیتهای گسترده در برداشت آب مواجهاند. برخی برای میزان اندکی برداشت با سختگیریهای فراوان مواجه میشوند و ناچارند برای ادامه حیات تولید خود با مشکلات متعددی دستوپنجه نرم کنند. این در حالی است که در افکار عمومی، پرسشهایی درباره توسعه برخی فعالیتهای پرمصرف در بالادست شکل گرفته که نیازمند پاسخ شفاف دستگاههای مسئول است.
اگر واقعاً با بحران آب مواجه هستیم ــ که شواهد چنین میگوید ــ این بحران باید برای همه معنا داشته باشد؛ نه اینکه محدودیت برای بخشی از جامعه اجرا شود و درباره برخی دیگر، ابهام و پرسش باقی بماند. مدیریت منابع آب زمانی مؤثر خواهد بود که مردم احساس کنند قانون برای همه بهصورت برابر اجرا میشود.
یکی دیگر از نگرانیهای جدی، تغییر در بسترهای طبیعی عبور آب و رودخانههای فصلی است. کارشناسان بارها هشدار دادهاند که هرگونه مداخله غیرکارشناسی در مسیرهای طبیعی آب میتواند در بلندمدت پیامدهایی نظیر کاهش تغذیه سفرههای زیرزمینی، افزایش فرونشست زمین، تشدید فرسایش خاک، تهدید کشاورزی پاییندست و حتی به خطر افتادن منابع آب شرب را به همراه داشته باشد.
در کنار این موضوع، توسعه گونههای گیاهی پرمصرف در مناطقی که ذاتاً کمآب و دارای خاک با نگهداشت پایین رطوبت هستند نیز نیازمند بازنگری جدی است. در شرایطی که همه از صرفهجویی سخن میگویند، انتظار میرود الگوی مصرف آب، بهویژه در پروژههای بزرگ، بیش از هر بخش دیگری مورد توجه قرار گیرد.
از سوی دیگر، ضرورت دارد دستگاههای متولی از جمله بخشهای مرتبط با مدیریت منابع آب، جهاد کشاورزی، نهادهای نظارتی و تصمیمگیر، با شفافسازی دقیق و ارائه اطلاعات مستند، به دغدغههای عمومی پاسخ دهند. بررسی تصاویر هوایی سالهای گذشته، میزان تغییر کاربریها، حجم مصرف آب و تأثیر آن بر منابع عمومی، میتواند به رفع ابهامات و بازگشت اعتماد عمومی کمک کند.
امروز مسئله آب در شاهرود، موضوع یک فرد، یک مجموعه یا یک بخش خاص نیست؛ مسئلهای عمومی و مرتبط با امنیت آینده یک شهر است. اگر آب کم است، این کمبود باید برای همه یکسان باشد. اگر محدودیتی وجود دارد، عدالت در اجرای آن باید اصل قرار گیرد. و اگر تخلف یا خطایی در حال وقوع است، بیتفاوتی امروز میتواند هزینهای سنگین برای فردای شاهرود داشته باشد.
شاهرود بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای شفاف، نظارت بیطرفانه و شجاعت در مواجهه با واقعیتهای حوزه آب نیاز دارد؛ پیش از آنکه بحران خاموش امروز، به یک بحران غیرقابل بازگشت تبدیل شود.