یکی از غمبارترین فجایعی که در کوهستان شاهوار طی قریب به یک دهه تخریب گسترده رخ داد، عدم توجه مسئولین به شکایات و اعتراضات دستگاه های اجرایی و حتی مردم و سازمان های مردم نهاد از سال ۱۳۹۰ بود. تا آنجا که روزنامه جوان اعتراض مرحوم علیرضا اسلام پناه را تحت عنوان: « سکوت مسئولان و وقوع یک فاجعه، مطالباتی که از شاهوار سقوط می کنند و اداراتی که پاسخگو نیستند» منتشر نمود. خبرگزاری ها من جمله خبرگزاری مهر و جراید کشوری مکررا هشدار دادند.
متاسفانه آن قدر مسئولین بی توجهی نمودند و نشنیدند که اعتراضات به خبرگزاری خارجی رسید. در حالیکه اگر فریاد یک دهه مردم و دلسوزان شنیده می شد، اجنبی در سال ۱۳۹۷ اشک تمساح نمی ریخت.
محسن شریعتی فعال حوزه گردشگری تاکید دارد شاهوار یک اسم طبری است که در لغت طبری از دو بخش «شاه + وار» تشکیل شده که در فارسی به معنی «مانند شاه» یا «شاهگونه» است که مسلماً به دلیل این است که این قله بلندترین قله در منطقه است؛ که ثبت این اثر طبیعی در فهرست میراث ملی کشور نشان دهنده اهمیت و منحصر به فرد بودن آن از دیدکارشناسان وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است. شریعتی می افزاید: قله شاهوار و دامنه های پیرامونی شامل مناطق بسیار خوش آب و هوا و خوش گردشی است و مسیرهای صعود آن برای کوهنوردان و علاقه مندان به گردشگری ورزشی جذاب است.
ظرفیت های منحصر به فرد شاهوار سبب ثبت آن در فهرست میراث ملی شد
این دانشجوی دکتری ژئوپلیتیک اظهار داشت: شاهوار به عنوان بلندترین قله البرز شرقی با دارا بودن مسیرهای صعود و پیمایش متنوع، پذیرای کوهنوردان سراسر کشور است.
وی با اشاره به نقش کوه شاهوار در تأمین آب منطقه شمال شهرستان شاهرود یادآور شد: شاهوار از شمال با کمی فاصله به جنگل های هیرکانی می رسد و کانون آبساز این جنگل ها در محدوده خود در قسمت شمالی است و در قسمت های جنوبی و شرقی و تا حدودی هم بخش غربی به عنوان یک کانون ۲۰۰ میلیون ساله مرکز تولید آب و ایجاد یک تمدن بزرگ در دشت شاهرود و بسطام است.
این فعال گردشگری همچنین از دامنه های جنوبی شاهوار با عنوان مناطق پرظرفیت گردشگری یاد کرد و گفت: روستای نگارمن، قطار زرشک، دره اقبالیه و آبشارهای آن، آبشارهای دره اوستا که در فصل زمستان یخی هستند، آبشار ابرسج و کمی آن طرفتر منطقه فرحزاد و مجن با شاهوار مرتبط هستند.
شریعتی با تأکید بر اینکه این مناطق جدا از خوش آب و هوا و خوش گردش بودن از نظر تنوع گیاهی نیز غنی هستند، افزود: در شاهوار چند گونه گیاهی بومی وجود دارد که مشابه آن در هیچ کجای دنیا پیدا نمی شود و بر روی آن ها نیز مطالعاتی درحال انجام است.
وی اضافه کرد: از سوی دیگر در چشمه هفت رنگ نیز آب به دلیل خروج از مسیر کانی های متنوع، علاوه بر چند رنگ بودن و زیبایی منحصر به فرد، کاربرد درمانی نیز دارد.
این فعال بخش گردشگری در ادامه به تنوع گونه های جانوری در کوه شاهوار نیز اشاره و ابراز کرد: در محدوده روستای تاش و قسمت های شمالی آن، به جز منظره های چشم نواز و زیبا، امکان برگزاری تورهای حیات وحش وجود دارد چرا که تنوع جانوری و حیاتی پویا دارد.
معدن بوکسیت شاهوار را از شرایط آرمانی دور کرد
شریعتی با بیان اینکه تنوع جانوری این منطقه به دلیل قرار گیری و فعالیت معدن بوکسیت از حالت آرمانی خود فاصله گرفته است، افزود: با این حال وجود کل و بز، قوچ ومیش، خرس قهوه ای، دسته های گراز و پرندگان شکاری ظرفیت بی نظیر و بکری در حوزه گردشگری در دامنه های شاهوار ایجاد کرده است.
ما تافته جدابافتهایم؟!
سالهاست نه فقط کنشگران و فعالان مدنی و محیطزیستی، بلکه عموم مردم و اقشار گوناگون جامعه برای صیانت از زیستگاه حساس کوهستان سترگ شاهوار به میدان آمده و امروز هم پای کار آن ایستادهاند.
«ندا شمس»، خبرنگار خبرگزاری مهر استان سمنان میگوید: بر اساس دادههای رسانهها، واردات بزرگترین تولیدکننده آلومینیوم در جهان یعنی «چین» فقط در نوامبر ۲۰۲۲، 53 درصد نسبت به سال ۲۰۲۱ افزایش داشته و یکی از دلایل افزایش واردات، قوانین سفت و سخت زیستمحیطی از سال ۲۰۱۸ تاکنون در آن کشور بوده است.
وی تصریح کرد: کشور امارات متحده عربی نیز پنجمین تولیدکننده بزرگ آلومینیوم جهان است؛ این کشور ۱۰۰ درصد بوکسیت خود را وارد کرده و با بهرهوری بسیار بالا، صنعت آلومینیوم خود را ارتقا داده است.
وی گفت: در همسایگی ما، امارات با واردات بوکسیت و بهرهوری بسیار بالا، توسعه پایدار را در این کشور رقم زده؛ اما در کشور ما تاکنون با لطمه زدن به ذخایر استاتیک منابع آب، محیطزیست کشور، خاک و فرسایش آن و کاهش جمعیت حیاتوحش بین ۸۰ تا ۹۰درصد، همچنان بر تخریب محیطزیست برای بهرهبرداری از بوکسیت تاش اصرار داریم.
شمس گفت: حذف پوشش گیاهی ارزشمند منطقه (درختان ممنوعالقطع اورس، گون و… )، حذف فاکتور مهم امنیت گونههایی از قبیل قوچ و میش، کل و بز، خرس، انواع پرندگان و تقلیل ازدیاد نسل این گونهها در زمان آتشباری و انفجار و تردد ماشینآلات سنگین حفاری و حذف ایمنی راه در جادهای که جان انسانهای بسیاری را گرفته است، دستاوردهای معدن بوکسیت تاش برای منطقه است.
چه انتظاری داشته باشیم؟!
شمس، فعال مدنی همچنین میگوید: گرد و غبار و تخریب منظر گردشگری در یکی از خوش آبوهواترین نقاط کشور در سالهای اخیر رخ داده و این توجیهی مبتنی بر عقلانیت و خردورزی ندارد. خبرگزاریهای رسمی از حیاتوحش کمنظیر شاهوار در زمان تعطیلی معدن و در آرامش کامل، صحنههای کمنظیری را منتشر کردهاند که سابق بر آن، کمتر دیده میشد.
این فعال مدنی میگوید: در شرایطی که تحویل علوفه به محیطزیست برابر آسیب جدی و غیرقابل جبران تخریب زیستگاه کوهستان شاهوار (یکی از زیستگاههای باارزش حیات وحش استان سمنان) با آتشباری و انفجار بهعنوان اقدام مثبت مخربان محیطزیست تلقی میشود، انتظار بیشتری جز نابودی محیطزیست نمیتوان داشت.
شمس ادامه داد: تهدید امنیت وحوش و ذخایر ژنتیکی جانوری که حداقل ۳۴ گونه جانوری شامل دارکوبها، پرستوها، جغدها، کبوترها و…، پلنگ، قوچ اوریال، خرس قهوهای، کل و میش و جمعیت گلههای پرجمعیت باردار را شامل میشود که در منطقه زیست و تردد میکنند، امروز رهاورد استخراج بوکسیت از تاش است.
شاهوار بی نظیر و منحصر بفرد
همایون یاقوتی پزشک و فعال اجتماعی شاهرود با بیان اینکه «شاهوار» بلندترین قله منطقه البرز شرقی و بلندترین قله و بام استان سمنان است که با ارتفاع سه هزار و ۹۴۵ متر در مرز استانهای سمنان و گلستان قرار دارد، افزود: این کوه در شمال شهرستان شاهرود و شمال روستای «نگارمن» و شرق روستای «تاش» و در جنوب روستای «سیاه مرزکوه» جای گرفتهاست.
او با اشاره به اینکه قله شاهوار بیست و ششم اسفند سال ۱۳۹۹ با شماره ثبت ۸۸۵ به عنوان میراث طبیعی به ثبت ملی رسیده است، گفت: «قله شاهوار» با ارتفاع ۴ هزار متر از سطح دریا در ۲۴ کیلومتری شمال غربی شاهرود از جاذبههای گردشگری منطقه «تاش» و «مجن» در بخش بسطام شهرستان شاهرود محسوب میشود. این قله از نظر ارتفاع در ایران رتبه ۲۴ و در استان و شمال شرق ایران رتبه نخست را داراست. قله شاهوار در قسمت مرکزی رشته کوهی واقع شده است که در شرق آن قله شاهوار کوچک با ارتفاع ۳۹۱۰ متر و در جنوب آن، قله آرام با ارتفاع سه هزار و ۸۴۵ متر قرار دارد. این رشته کوه در حاشیه جنوبی البرز شرقی واقع شده است.
این فعال اجتماعی اضافه کرد: در این منطقه گیاهانی چون زرشک، انواع گرامینه، انواع گون، کلاه میرحسین، چوبک، درمنه، چمن گندمی، جارو علفی، زیره وحشی، کاسنی، کنگر، پیچک صحرایی، میخک کوهی، نسترن وحشی، داغداغان، درختان استوار، شنگیهای صحرایی، پونه، سرشو، ریواس، اُشتِله غاز (کما) دیده میشود و تاکنون حداقل سه گونه گیاهی در این منطقه کشف شده و با پسوند «شاهواریکا» به ثبت رسیده است که در جای دیگری دیده نمیشود. همچنین چهار گونه گیاهی از شاهوار برای نخستین بار در جهان شناساییشده است که منحصربهفردترین منطقه از نظر پوشش گیاهی محسوب میشود. همچنین شاهوار معدنی از ذخایر ژنتیکی منحصر به فرد است.
به گفته این فعال مدنی «شاهوار مهمترین عامل تغذیه سفرههای زیرزمینی و تضمینکننده تنوع زیستی در «زون سپر» حدفاصل جنگلهای هیرکانی و بیابان کویری «حاج علی قلی» است. همچنین مرز بین جنگل و کویر است. به این مناطق «اکوتون» میگویند. اکوتونها معمولا تنوع زیستی خارقالعادهای دارند و تنوع زیستی که هم مناطق مرطوب و خشک و هم مناطق میانبند را شامل میشود و اگر شاهوار نبود تفاوت دمای شبانهروز شاهرود چنان بود که هرگز چنین جمعیتی نمیتوانست در شاهرود زندگی کند. به همین خاطر یک سپر حفاظتی برای جنگلهای هیرکانی است که تنوع زیستی خارقالعادهای دارد و مهمترین عامل در تغییر اقلیم و همچنین کاهش بار ریزگردها به شمار میرود.»
رشتهکوه البرز شرقی و شاهوار منشاء زایش و زندگی منطقۀ شاهرود است. تعصب مردم نسبت به نام شاهوار مشخص است. وقتی صحبت از نامگذاری استان جدیدی در این منطقه میشود اولین نامی که به ذهن میرسد واژۀ شاهوار است؛ چراکه این کوه بلند در هوای آفتابی و عاری از گردوغبار از سایر مناطق شاهرود، بسطام، مجن، کلاته خیج، میامی، بیارجمند، طرود و دهملا دیده میشود. رشتهکوهی که نماد تاریخ طبیعی و سربلندی مردم شهرستان شاهرود و هزاران سال مأمن حیاتوحش و تأمینکننده آب شرب و کشاورزی مردم دو سوی البرز شرقی بوده است. ارزش این کوه برای مردم شاهرود، همچون دماوند برای ایران است؛ به گونهای که بسیاری از شرکتها و واحدهای اقتصادی این شهرستان بخشی از نام خود را از این قله مرتفع وام گرفتهاند.
و اما پرسش های مهم این روزها از تدوین کنندگان گزارش ۱۹۰۲۲ مرکز پژوهش های مجلس
در تیرماه ۱۴۰۲ از سوی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی گزارشی با شماره مسلسل ۱۹۰۲۲ در خصوص معدن بوکسیت تاش منتشر شد، که نکات قابل تاملی دارد.
کارشناسان خواهان پاسخ به این پرسش ها هستند:
۱. جایگاه مدیریت تعارض منافع در این پژوهش کجاست؟!
پژوهشگر توسط مدیرعامل سابق شرکت ذی نفع بهره بردار به معاونت پژوهشی دانشگاه معرفی شده است.(سند)
از سوی دیگر اعلام تعارض منافع یک اصل اخلاقی در امور علمی و خاصه پژوهشی است.
عدم افشای این تعارضات کار پژوهشی را بی اعتبار میکند.
۲. آیا پژوهشگر با وجود تحویل پروپوزال به دانشگاه به تعهد خود عمل نموده است؟
پژوهشگر در گزارش مرحله اول طرح پژوهشی در صفحه ۳ نوشته است که عملا به علت توقف فعالیت معدن بخش هایی از شرح خدمات امکان پذیر نبوده است. چگونه در گزارش نهایی با وجود ادامه تعطیلی معدن به بررسی برخی از بخش ها پرداخته است.
۳. آیا عدم توجه پژوهشگر به موضوع محکومیت قطعی شرکت آلومینای جاجرم در تلف شدن ماهیان استخر پرورش ماهی (بر اساس سامانه کدال) و پرداخت خسارت از سوی شرکت بهره بردار حیرت انگیز نیست؟
فارغ از دلیل تلف شدن ماهیان استخر چرا پژوهشگر به این سابقه و چگونگی ادامه فعالیت مذکور پس از آن اشاره نکرده است؟
۴. آیا نتایج آنالیز آزمایشات زمان توقف عملیات آتشکاری (۱۳۹۸/۳/۱۳ شورای تأمین ابلاغ توقف عملیات آتشکاری داده است)، قابل تعمیم به زمان فعالیت معدنی همراه با آتشباری، انفجار و حفاری است؟
کدام مرجع علمی نتایج آنالیز آزمایش یک بازه زمانی را برای بازه زمانی دیگر تایید میکند؟
۵. نتیجه کار استاد متخصصی که ارزیابی تأثیر معدن بوکسیت تاش را بر جاده های ارتباطی نگاشته، چه بوده است؟
آیا مجری طرح در این مورد امانت داری نموده است؟ صفحه ۹۶ و ۱۰۲ گزارش نهایی تاکید میکند: «به دلیل در دسترس نبودن آمار تفکیک شده سوانح و تصادفات در جاده منتهی به معدن و نیز دقیق نبودن آمارهای جزئی موجود، فعلا امکان آنالیز اثرات معدن بر ایمنی راه مقدور نمی باشد.»
پژوهشگر در بازه زمانی یک ساله از مهر ۱۳۹۸ تا شهریور ۱۳۹۹ فرصت کافی برای اخذ اطلاعات از نیروی انتظامی و مراجع رسمی وجود داشته است.
آیا فقدان داده های اولیه و کافی در این بخش جان و سلامت مردم را در معرض خطر قرار نمیدهد و بحران جمعیت تشدید نمی گردد؟
۶. آیا پژوهشگر با وجود اعلام تعهد، ارزیابی زیستگاه ها و حیات وحش و ارزیابی تأثیر معدن بر وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و گردشگری انجام داده است؟
متاسفانه با وجود اعلام انجام ارزیابی زیستگاه و حیات وحش در صفحه ۱۱ گزارش نهایی هیچ مطالعه ای در باب زیستگاه حیات وحش صورت نگرفته است.
۷. مجری و قاعده گذار در این پژوهش یک تن بوده و قاعده گذار بدون انجام مطالعه مقدماتی در منطقه ای که به عنوان منطقه میانی بیشترین تمرکز جمعیت حیات وحش را دارا بوده و بدون تخصص در این زمینه دستورالعمل زیست محیطی نوشته است.
۸. در واقع گزارش نهایی با پروپوزال پیشنهادی دکتر کرمی و شرح خدمات ابلاغ شده از سوی سازمان محیط زیست مطابقت نداشته و نقائص فراوان دارد.از جمله در مدیریت ریسک به عبور گسل از منطقه، زلزله خیز بودن، لغزش و رانش زمین و … و دپوی بیش از ۹۰ درصد باطله از سوی پژوهشگر اشاره ای نشده است و سکونت گاه ها در دامنه شاهوار در معرض خطر قرار گرفته است.
۹. در بخش مدیریت سیلاب در گزارش ۱۹۰۲۲ مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی تحت عنوان بررسی اهمیت و چالش های بهره برداری معدن بوکسیت تاش در صفحه ۳۲، پیوست یک، مصوبه ۴ آمده است: موضوع خطر وقوع سیلاب در محدوده معدن بوکسیت تاش مرتفع شده است. حیرت انگیز است که تنها با استناد به گواهی دستی مشاور طرح که توسط شرکت ذی نفع بهره بردار انتخاب شده در تاریخ ۱۴۰۰/۶/۲۰ خطر وقوع سیلاب در محدوده معدن بوکسیت تاش را کاملا نادیده گرفته است. (سند ۱ و ۲).
چگونه است که برای اعلام بی خطر بودن منطقه ای که هزاران نفر در آن سکونت دارند از یک گواهی دستی بدون مهر رسمی و شماره نامه استفاده شده است. این تخلف واضح در حالیکه صورت گرفته که مدیرعامل سابق منابع آب استان سمنان در خصوص عدم کفایت مطالعات کاهش زیانباری سیلاب و بررسی موارد متعدد در بازه های بحرانی (سند) و مدیر منابع طبیعی شهرستان اعلام مختصات حاد و خطرناک رانش زمین و مسدود شدن آبراهه ها را(سند) هشدار داده اند.
۱۰. آیا تدوین کنندگان گزارش ۱۹۰۲۲ که به امضای مدیرکل سابق محیط زیست استان سمنان در صفحه ۲۲ گزارش خود استناد کرده اند، اطلاع نداشته اند که درست دو هفته پس از تاریخ نامه مدیرکل مذکور وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی مورخ ۱۴۰۰/۲/۲۹ ثبت ملی قله شاهوار را به اداره کل حفاظت محیط زیست اعلام نموده و محدوده معدن مورد نظر جزیی از حوضه آبریز رودخانه تاش و در سال شمال غربی قله شاهوار قرار دارد.
در شرایطی که اطلاع رسانی درست و به موقع پیش از وقوع بحران ها و ابربحران ها میتواند مانع بروز خسارتهای مالی و جانی، صیانت از حقوق ملی، بین المللی و بین نسلی گردد و پنهان کردن اطلاعات صحیح و کامل و ارائه گزینشی اطلاعات میتواند پیامدهای جبران ناپذیری را به همراه بیاورد در گزارش ۱۹۰۲۲ نه تنها اطلاعات و داده ها گزینشی انتخاب شده اند، بلکه تهدید امنیت غذایی، امنیت زیستی، نابودی زیرساخت ها، لغزش و رانش زمین، خشکسالی و … که میتواند امنیت زیستی و امنیت ملی کشور را در معرض خطر قرار دهد.